खस जाति र मष्ट धर्म

द्वारा प्रकाशित गरिएको हो |
January 4th, 2021
अनुमानित पढ्ने समय : 3 मिनेट
फाईल तस्विर

इन्द्रबहादुर बराल
अब निकट भबिष्यमा अर्थात आगामी २०७८ सालको प्रारम्भमा राष्ट्रिय जनगणना हुँदैछ । त्यसैलाई मध्यनजर गर्दै नेपालका खस जातीहरुले आफ्नो स्वतन्त्र जातीय पहिचान र मष्ट धर्मका सम्बन्धमा बृहत् बहस र छलफलहरुको सुरुवात गरिसकेका छन् । यद्यपि अझै पर्याप्त गृह कार्य भने हुन सकेको छैन । हालै नेपालमा खस क्षत्री एकता समाजका संस्थापक अध्यक्ष युबराज कार्कीको सयोजकत्वमा विश्व मष्ट धर्म महासंघ गठन भईसकेको छ । अब उक्त महासंघले आफ्नो कामलाई तीव्रता दिने नै छ । तर त्यसको लागि केही प्रश्नहरु पनि खडा भएका छन् । जस्तो आज पर्यन्त खस जातिले जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार र कर्मकाण्ड चाडपर्ब लगायतका हाम्रा संस्कृति कार्य र पर्वहरुको पनि खस समाजलाई पाच्य हुने बिधिबिधान बारे प्रष्ट पार्न त्यत्ती कै जरुरी छ । कुनै पनि क्रान्तिका कुरा गर्न जति सजिलो छ ठिक बिपरित गरि पुर्याउन त्यति नै कठिन र जटिलताहरुको सामना गर्न पर्ने हुन्छ । अर्को तिर खस समुदाय भित्र कै जातीहरु पनि सनातन देखि चली आएको वा चलाइएको हिन्दुबादी चिन्तन र दृष्टिकोणले जरा गाडेर बसेको समाजमा मष्ट धर्मलाई औपचारिक रुपमा व्यवहार ल्याउन कम कठिनको काम होइन । ब्राह्मणबादी चिन्तन र दृष्टिकोणले सदिऔ देखि एकाङ्गी तबरले धार्मिक र सांस्कृतिक रुपले एक छत्र राज गरेकाहरु एक पटक खस जाति र मष्ट धर्मका बिरुद्ध जेहाद छेड्न पछि पर्ने छैनन् । यी सबै परिस्थितिका बाबजुद देशभरका खस क्षेत्रीलाई एक जुट गर्नुपर्ने हुन्छ । अन्यथा आशातित प्रगती हात लागि हुन मुस्किल छ ।
पहिलो कुरा त नेपालमा खस जाती र मष्ट धर्मलाई राज्यले नै कुण्ठित गरेर राख्यो । स्वयम् जङ्गबहादुर राणाले १९१०मा एउटा इस्तिहार नै जारी गरेर अबदेखि कसैले पनि “खस” नलेख्नु र नभन्नु भने पछि त्यहीबाट महान र गौरबशाली खस जातीको अस्तित्व दबाएर राखियो । यसर्थ यो सत्य र तथ्य इतिहासलाई सम्पुर्ण खस जातीहरु जागरण नल्याएसम्म खस जाती स्वतन्त्र अस्तित्व कायम गराउन हम्मेहम्मे देखिन्छ । अझ मष्ट धर्म बारे त झनै उकालो पर्ने निश्चित छ । अतः अब खस क्षेत्रीका अगुवा र अग्रजहरुले देशब्यापी रुपमा स–साना नै किन नहोस खस जागरण अभियान चलाउन पर्छ । खस क्षेत्रीहरु अन्य कुनै जातीको सहारा लिनु भन्दा पनि आफ्नै बलबुतामा खस जाती र मष्ट धर्मका सम्बन्धमा प्रशिक्षणहरु चलाउन सके उद्देश्य प्राप्तीमा सहजता हुने निश्चित छ । यसरी प्रशिक्षण र गोष्टी तथा कोण सभामा जादा स–साना हाते पुस्तक तयार गरेर जानुपर्छ । धेरै खसहरुमा आफूलाई खस भन्न र भनाउन हिनता गरेको पाइन्छ । त्यसैले उनीहरुलाई मानबशास्त्र र समाजशास्त्रीय दृष्टिबाट खस जाति को हुन् भन्ने प्रष्ट पार्नु पहिलो काम हो। विश्व प्रख्यात मानबशास्त्री डोर बहादुर बिष्टका विरुद्ध यहाँ अनेक आरोप र प्रत्यारोपबाट लान्छित गरेको तथ्य यस्को अध्ययनमा लागेका सबैलाई जगजाहेर नै छ । प्रा.डा.हरु सुर्यमणी अधिकारी, गोपाल शिवाकोटी, डा.बिपिन अधिकारी आदिले गरेका अनुसन्धानले नेपालका खस जाती यहि माटोका सन्तती हुन् । यो तथ्यलाई मनन गर्दै संबिधानमा खस लेखियो तर षड्यन्त्रपुर्ण ढङ्गले आर्य रुप पुच्छर झुन्ड्याइयो । जस्ले गर्दा खस महाजातिको अलग र स्वतन्त्र अस्तित्व माथी यद्यपि कालो बादल मडारी राखेको छ । त्यसकारण खस महाजातीको स्वतन्त्र अस्तित्वको लागि अर्को संघर्ष पनि गर्नुपर्ने देखिन्छ । यी सबै जटिलतालाई पन्छाउदै अघि बढनु पर्ने छ ।
त्यसको अतिरिक्त खस क्षेत्रीका प्राथमिकताहरु मध्ये आगामी जनगणना(ऋभलकगक) जातिको कोलममा “खस” र धर्मको कोलममा “मष्ट” लेख्ने र लेखाउने अनि खस क्षेत्री अन्य महत्वपूर्ण काम भनेको राज्यको सबै तह र तप्कामा प्रतिनिधित्व लगायत शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा समेत जातिय जनसंख्याको अधारमा हुनु पर्ने देखिन्छ । त्यस्तै राज्य पुर्ण रुपले समाबेशी समानुपातिक हुनुपर्छ र खस क्षेत्रीलाई मौजुदा आदिवासी र जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐन २०५८ मा आदिबासी जातिमा सुचिकृत हुनुपर्ने मागहरु बिगतका खस आन्दोलनहरुमा उठाउदै आएका माग हुन् । जुन माग खस महाजातिका मौलिक अधिकार हुन् । आफ्ना मौलिक अधिकारको रुप रहेका माथी उल्लेखित तीन वटा मागहरु सम्पुर्ण खसहरु गम्भीर हुन जरुरी छ । ब्राह्मणबादी राज्यसत्ताले यी मागहरुमा त्यति गम्भीर र संवेदनशिल देखिदैन । भनिन्छ नि बच्चा नरोएसम्म आमाले दूध दिन्नन । ठिक त्यस्तै खसहरुले आफ्ना मौलिक अधिकारको रुपमा रहेका मागहरु किस्तीमा राखेर कसैले दिदैनन् भन्ने हेक्का राख्नैपर्छ ।
अब खस जाती र मष्ट धर्मको सम्बन्धमा छोटो चर्चा गरौ । यद्यपि यो बिषय विश्व मष्ट धर्म महासंघका नेतृत्व बर्गले अझ बढी प्रष्ट पार्दै जाने छन् । तथापी पङ्तिकार पनि खस आन्दोलनको एउटा अभियन्ता भएकोले यहाँ सूक्ष्म रुपमा प्रशङ्ग कोट्याउने जमर्को गरेको हुँ । नेपालमा हिन्दु वर्ण ब्यबस्थाले सृजनाले मानिसहरुको व्यवसायिक समूहलाई जातिय रुप दिनाले उच र निच, छुत र अछुत जस्तो घृणित जातिय प्रथाले जरा गाडेर बसेको छ जुन कुरामा इतिहासकारहरु सहमत देखिन्छन् । हिन्दु प्रभाबित धार्मिक ग्रन्थहरुको अन्धबिश्वास र रुढीबादी सोच, चिन्तनले मात्र जाती प्रथालाई उच्च प्राथमिकताका साथ अध्याबधी अङ्गालेको पाइन्छ । न यहाँ ब्राह्मण भन्ने जाति नै छन् न क्षेत्री नामका कुनै जाति नै छन् । यी दुबै जाति ब्राह्मण र क्षेत्री त केबल व्यवसायिक मानव समूहहरु हुन् । त्यस्तै बैश्य वा शुद्र पनि व्यावसायिक समुह नै हुन् । यो बिषयमा आजभोलि ब्राह्मण र क्षेत्रीहरु धेरै हद सम्म महसुसता गरेको पाइन्छ । तथापी त्यही पुरानो धङधङीबाट मुक्त हुन सकेको भने छैन । त्यसैले जातिमा क्षेत्रीहरु खस हुन भने धर्म मष्ट हो । मष्ट धर्म प्रकृति धर्म हो जस्ले प्रकृतिको पुजा गर्छ । हाम्रो ब्यबहारिक जीवनले कुल पुजाको माध्यमबाट मष्ट धर्मको आचरण पालना गरेका छौ । यो मष्ट धर्म हामी नेपाली खसहरुको मौलिक धर्म हो । यस्मा गर्व गर्नुपर्छ । खसहरु कुल पुजाको अतिरिक्त तुल्सी, वरपीपल, सुर्य आदिको पुजा गरि प्रकृति धर्मको संरक्षण गर्दै आएका छन् । यो तथ्य पनि बिर्सन हुदैनु । यसर्थ आगामी राष्ट्रिय जनगणनामा जातिको कोलममा “खस” र धर्मको कोलममा “मष्ट” लेखौ र लेखाऔ ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस

सम्बन्धित समाचार